BAHAGI 2
Hindi agad nagsalita si Major Liza Serrano.
Tiningnan muna niya ako.
Pagkatapos ay bumaling kay Salcedo.
“Nasaan ang bag ni Colonel?”
Nakaturo iyon sa ibabaw ng mesa.
Bukas pa rin.
Nakakalat ang mga damit ko sa tabi.
Hinawakan ni Serrano ang gilid ng mesa.
“Sinong nag-authorize ng secondary inspection?”
“Ako po, Ma’am.”
“Ano ang basis?”
“Suspicious behavior.”
Napatingin ako kay Salcedo.
Hindi ako nagsalita.
Si Serrano ang nagtanong.
“Anong behavior?”
Nagbukas ang bibig niya.
Walang lumabas agad.
“Ma’am, hindi siya cooperative.”
Doon ako nagsalita.
“Sumunod ako sa bawat inspection.”
Tahimik si Ramos.
“Pinabuksan ang bag ko, binuksan ko. Hiningi ang dalawang ID, ibinigay ko. Hiningi ang reseta, ipinakita ko.”
Tumango si Serrano.
“Totoo ba?”
Hindi sumagot si Salcedo.
Si Ramos ang sumagot.
“Opo, Ma’am.”
Napatingin si Salcedo sa kanya.
Mabilis na umiwas ng tingin si Ramos.
Alam kong mahirap ang posisyon niya.
Kasama niya sa unit si Salcedo.
Mas mataas ang seniority nito.
Kapag nagsalita siya, posible siyang maging problema sa sarili nilang opisina.
Pero nagsalita pa rin siya.
“Ma’am, nag-comply po siya simula umpisa.”
Naging tahimik si Serrano.
Pagkatapos ay isinara niya ang brown folder ko.
Iniabot iyon sa akin gamit ang dalawang kamay.
“Sir, pasensya na po.”
Tinanggap ko.
“Salamat.”
“Sir, kung gusto n’yo, ihahatid namin kayo diretso sa gate.”
Tiningnan ko ang relo.
Dalawampu’t pitong minuto na lang.
“Kailangan ko lang makarating sa flight ko.”
“Opo.”
“Pero bago iyon, gusto kong maitala nang tama ang nangyari.”
Nanigas si Salcedo.
“Sir…”
Humarap ako sa kanya.
Ngayon lang siya tumingin nang diretso sa akin nang walang yabang sa mukha.
“Sir, misunderstanding lang po.”
“Posible.”
Mabilis siyang tumango.
“Opo. Hindi ko lang po agad nakilala—”
“Hindi iyon ang issue.”
Tumigil siya.
Hindi ko tinaasan ang boses ko.
“Hindi mo naman kailangang kilalanin ako.”
Walang nagsalita.
“Kahit ordinaryong empleyado ako, driver, construction worker o pasaherong walang ranggo, pareho dapat ang proseso.”
Napayuko siya nang kaunti.
Hindi ko na dinagdagan.
Ayokong gawing sermon ang nangyari.
May incident report.
May CCTV.
May system log.
Iyon ang kailangan.
Lumapit si Serrano kay Ramos.
“Joel, i-save mo ang log. Huwag mong gagalawin.”
“Opo, Ma’am.”
“At kunin ang CCTV reference.”
“Opo.”
Biglang nagsalita si Salcedo.
“Ma’am, kailangan pa ba iyon?”
Humarap si Serrano sa kanya.
“Standard procedure kapag may complaint.”
“Wala naman pong complaint.”
Tumingin siya sa akin.
Hindi ako gumalaw.
Sinabi ni Serrano—
“Meron na.”
Tahimik ulit.
Hindi ko alam kung galit ba si Salcedo o natatakot.
Siguro pareho.
Pero hindi na iyon mahalaga sa akin.
Ang iniisip ko ay ang batang naghihintay sa Cebu.
Kinuha ko ang mga damit ko at ibinalik sa backpack.
Lumapit si Ramos at tumulong.
“Sir, ako na po.”
“Okay lang.”
“Pasensya na po.”
“Hindi ikaw ang dapat humingi ng tawad para sa ginawa ng ibang tao.”
Tumigil ang kamay niya.
May gusto sana siyang sabihin.
Hindi niya itinuloy.
Nang maisara ko ang bag, tumunog ang cellphone ko.
Isang tawag mula sa headquarters.
Lumayo ako nang kaunti.
“Villanueva.”
“Sir, good morning. Confirm ko lang po kung nakuha n’yo na ang digital copy ng memorandum.”
“Oo.”
“Effective today po ang joint review.”
Napatingin ako sa brown folder.
Nandoon ang printed copy.
Hindi ko pa iyon binubuksan mula nang umalis ako ng bahay.
“Noted.”
“May coordination meeting sa Monday, Sir. Airport security complaints ang first batch.”
“Okay.”
“Sir, may request po ang committee na huwag munang i-disclose ang individual names hanggang sa initial assessment.”
“Naiintindihan ko.”
Pinatay ko ang tawag.
Pagharap ko, nakatingin sa akin si Serrano.
Hindi ko alam kung may narinig siya.
Pero malinaw na mas alerto na siya.
“Sir, ready na po ang incident number.”
Iniabot niya sa akin ang maliit na papel.
Sinilip ko.
“Salamat.”
“Sir…”
Huminto siya.
“May formal statement po ba kayong gustong ilagay ngayon?”
“Hindi pa.”
Parang bahagya siyang nakahinga.
“Pero paki-preserve lahat ng record.”
Muling tumigas ang mukha niya.
“Opo.”
Naglakad kami papunta sa gate.
Si Ramos ang nagdala ng isang maliit kong carry-on.
Hindi na sumama si Salcedo.
Habang naglalakad kami, hindi ko maiwasang isipin ang ilang minutong iyon.
Kung hindi lumabas sa system ang ranggo ko, ano kaya ang nangyari?
Malamang mas matagal akong pinaghintay.
Posibleng naiwan ako ng flight.
Posibleng may inilagay sa report na hindi ko alam kung paano ipapaliwanag.
At kung wala akong access sa legal office, command structure, o mga taong puwedeng tumulong sa akin?
Iyon ang mas mabigat.
Pagdating namin malapit sa gate, sinabi ko kay Serrano—
“Major, isang tanong lang.”
“Opo, Sir.”
“May ibang complaints na ba tungkol sa officer na iyon?”
Nagbago ang tingin niya.
Maliit lang.
Pero napansin ko.
“Sir, hindi ko po kabisado lahat.”
“Hindi iyon ang tanong ko.”
Tahimik siya.
Lumapit si Ramos pero hindi nakialam.
“May complaints na ba?”
Huminga nang malalim si Serrano.
“May ilang verbal complaints.”
“Ilang beses?”
“Sir…”
“Major.”
“Lima o anim po nitong nakaraang taon.”
Napatigil ako.
“Formal?”
“May ilan.”
“Anong nangyari?”
“Na-review.”
“Resulta?”
Hindi siya sumagot.
Sapat na iyon.
Tumango ako.
“Okay.”
Hindi ko na siya pinilit.
Nang papasok na ako sa boarding line, narinig ko ang boses ni Ramos.
“Sir.”
Lumingon ako.
May pag-aalinlangan sa mukha niya.
“May gusto lang po sana akong sabihin.”
Tiningnan niya si Serrano.
Pagkatapos ay ako.
“Hindi lang lima o anim.”
Tumahimik si Serrano.
“Joel.”
“Ma’am, kailangan na po siguro.”
Nakatingin siya sa akin.
“May mga incident na hindi umabot sa formal complaint.”
“Ilang incident?”
“Hindi ko po alam ang eksaktong bilang.”
“Pero?”
“Marami.”
Napahawak siya sa sinturon niya.
“Nagsusulat po ako ng internal notes kapag tingin ko lumalagpas na sa procedure.”
Tumingin ako kay Serrano.
Hindi siya kumibo.
“Ano ang nangyari sa notes?”
Tanong ko.
Si Ramos ang sumagot.
“Na-file po.”
“May response?”
“Wala po akong natanggap.”
Iyon ang unang pagkakataong nakita kong talagang nabahala si Serrano.
“Joel, hindi ibig sabihin na walang response ay walang ginawa.”
“Hindi ko po sinasabing gano’n, Ma’am.”
Tumigil ako.
Ayokong ma-miss ang flight.
Pero hindi ko rin puwedeng magkunwaring wala akong narinig.
“Kailan ang pinakahuling note mo?”
“Mga tatlong buwan na po.”
“May copy ka?”
“Opo.”
“Keep it.”
Tumango siya.
“Do not alter anything.”
“Opo, Sir.”
“Official review will request it if necessary.”
Tumingin sa akin si Serrano.
“Official review, Sir?”
Hindi ako sumagot agad.
Nagsimula nang tumawag ang gate agent ng final boarding.
Kinuha ko ang bag ko kay Ramos.
“Salamat.”
Pagkatapos ay tumingin ako kay Serrano.
“Malalaman ninyo rin sa tamang oras.”
Sumakay ako sa eroplano nang hindi na lumilingon.
Sa upuan ko, saka ko lang nabuksan nang maayos ang brown folder.
Una kong nakita ang mga dokumentong dadalhin ko sa Cebu.
Educational assistance.
Housing support.
Insurance papers.
Isang sulat mula sa command.
At litrato ng isang batang babaeng nakangiti habang hawak ang framed picture ng kanyang ama.
Si Mika Bautista.
Sampung taong gulang.
Ang ama niya, si Staff Sergeant Carlo Bautista, ay matagal na nasa unit ko.
Hindi siya palasalita.
Hindi rin siya mahilig humingi ng pabor.
Noong pumanaw siya matapos ang matagal na karamdaman, isa lang ang sinabi sa akin ng asawa niyang si Ana.
“Sir, huwag n’yo pong pabayaan ang pag-aaral ni Mika.”
Hindi ko iyon nakalimutan.
Iyon ang dahilan ng biyahe ko.
Ayokong ipadaan lang sa courier ang mga dokumento.
Ayokong tawag lang.
Gusto kong iharap mismo sa kanila ang final approval at ipaliwanag kung ano ang puwede nilang makuha.
Sa likod ng mga papel na iyon ay may isa pang set ng dokumento.
Ang memorandum na nabanggit sa tawag.
Binuksan ko.
Joint Conduct and Passenger Protection Review.
Ang trabaho ng committee ay tingnan ang mga reklamo tungkol sa airport security personnel, abuse of authority, improper secondary screening at handling ng passengers.
Tatlong linggo bago nito, inatasan akong maging isa sa mga miyembro.
Noong nakaraang araw lang naging final ang appointment ko bilang committee chair.
Hindi ko pa kabisado ang mga pangalan sa mga kaso.
Redacted ang karamihan sa initial summary na ipinadala sa amin.
Kaya wala akong ideya kung kasama ba roon si Salcedo.
Pero pagkatapos ng nangyari, alam kong kailangan kong tingnan ang records nang mas maingat.
Paglapag namin sa Cebu, halos alas-dose na.
Naghihintay si Ana at ang anak niyang si Mika sa arrival area.
Nakilala agad ako ng bata.
“Uncle Mateo!”
Tumakbo siya papunta sa akin.
Hindi ako tunay niyang tiyuhin.
Iyon lang ang itinawag sa akin ng ama niya noon.
Ngumiti ako.
“Kumusta ka?”
“Okay po.”
Lumapit si Ana.
“Sir, nakakahiya. Kayo pa talaga ang pumunta.”
“Napag-usapan natin ‘to.”
“Puwede naman pong ipadala.”
“Mas gusto kong siguraduhing malinaw lahat.”
Nagpunta kami sa isang maliit na café malapit sa airport.
Doon ko inilabas ang mga dokumento.
Hindi ako nagbigay ng mahabang paliwanag.
Isa-isa lang.
“Approved na ang educational assistance ni Mika hanggang senior high.”
Napahawak si Ana sa bibig niya.
Hindi siya nagsalita agad.
“May separate application pagdating sa college. Tutulungan kayo ng liaison office.”
Tumango siya.
Namumula ang mata pero nakangiti.
“Salamat po.”
“May housing support din.”
“Sir…”
“Itanong mo lahat ng hindi malinaw.”
Habang tinitingnan niya ang mga papel, tahimik lang si Mika sa tabi ko.
Maya-maya, tinanong niya—
“Uncle, bakit magulo ‘yung folder mo?”
Napatingin ako.
May bahagyang lukot sa gilid mula sa inspection.
“May nag-check lang sa airport.”
“May problema?”
“Wala na.”
Narinig iyon ni Ana.
“Airport?”
“Oo.”
“Sa Manila?”
Tumango ako.
“Tinanong lang nang medyo matagal.”
“Anong security officer?”
Hindi ko alam kung bakit pero bigla siyang naging seryoso.
“Hindi mahalaga.”
“Sir, anong pangalan?”
Tumigil ako.
“Salcedo.”
Nawala ang ngiti niya.
Hindi ko inaasahan ang reaksiyon.
“Ano?”
“Salcedo po?”
“Oo.”
Hindi siya agad nagsalita.
Binuksan niya ang handbag niya.
May hinanap siya sa loob.
Lumang envelope.
May tiklop na papel.
Inilapag niya sa mesa.
“Sir…”
Nanginginig nang kaunti ang kamay niya.
“Siya rin po.”
“Ano?”
“Siya rin ‘yung officer na nireklamo ko.”
Parang huminto ang lahat ng iniisip ko.
“Kailan?”
“Tatlong buwan na po.”
Tiningnan ko ang papel.
Airport incident acknowledgment.
May reference number.
“At bakit?”
Napalunok siya.
“Noong pumunta ako sa Manila para ayusin ang benefits ni Carlo.”
Hindi ako nagsalita.
“Dala ko ‘yung service papers niya. Insurance. Records.”
Hinawakan niya ang envelope.
“Pinabuksan ‘yung bag ko.”
“Sino?”
“Si Salcedo.”
Napahawak ako sa gilid ng mesa.
“Ano ang nangyari?”
“Wala naman pong bawal sa gamit ko.”
Tumigil siya.
“Pero kinukuwestiyon niya kung bakit marami akong government papers. Tinanong niya kung fixer daw ba ako.”
Parehong-pareho.
Hindi ko sinabi iyon.
Hinayaan ko siyang magpatuloy.
“Sinabi kong widow ako ng Marine. Pinakita ko ‘yung papers.”
“Then?”
“Tinawanan lang niya ako.”
Napayuko si Ana.
“Sinabi niya, kahit sino raw puwedeng magdala ng papel.”
Napatingin ako kay Mika.
Tahimik na siyang nagkukulay sa maliit na notebook.
“May kasama kang officer noon?”
“Opo.”
“Pangalan?”
Hindi agad sumagot si Ana.
Kinuha niya ang complaint paper.
May sulat-kamay sa ibaba.
“Ramos po yata.”
Naramdaman kong bumigat ang dibdib ko.
“Joel Ramos?”
“Opo.”
“Sigurado ka?”
“Siya ‘yung lumapit sa akin pagkatapos.”
Tumigil ako.
“Ano ang sinabi niya?”
“Binigyan niya ako ng instruction kung paano mag-file ng complaint.”
Hindi ko na kailangan ng iba pang paliwanag.
Tatlong buwan.
Iyon mismo ang sinabi ni Ramos kanina.
Pinakahuling internal note niya.
Tatlong buwan.
Kinuha ko ang cellphone ko.
Hindi ako tumawag agad.
Tiningnan ko muna ang complaint number ni Ana.
Pagkatapos ay binuksan ko ang secure copy ng initial case list na ipinadala sa committee.
Hindi nakalagay ang pangalan ng complainant.
Reference number lang.
Isa-isa kong hinanap.
Hanggang sa nakita ko.
Pareho.
Ang reklamo ni Ana ang isa sa unang cases na naka-assign sa review committee.
At may isang bagay pa akong napansin.
May kasunod na notation.
Supporting internal observation filed by responding officer.
Ibig sabihin, may officer na sumuporta sa reklamo niya.
Si Ramos.
Napaupo ako nang mas maayos.
Hindi aksidente ang lahat.
Hindi rin unang beses ang nangyari sa akin.
Bahagi lang ako ng pattern.
“Sir?”
Napatingin sa akin si Ana.
“May problema po ba?”
Umiling ako.
“Wala sa documents ninyo.”
Tinupi ko ang complaint paper.
“Pero kailangan kong humingi ng permission.”
“Para saan?”
“Puwede ko bang ipa-review ulit ang complaint mo?”
Nagulat siya.
“Akala ko sarado na iyon.”
“Hindi pa pala.”
Tahimik siya.
“May mangyayari po ba?”
Hindi ako nangako.
“Susundin ang proseso.”
Iyon lang ang kaya kong sabihin nang sigurado.
Pagkatapos naming maghiwalay, bumalik ako sa hotel.
Hindi ko hinintay ang Monday meeting.
Tumawag ako sa committee secretariat.
“Pakibuksan ang file tungkol sa incident reference na ipapadala ko.”
“Sir, iyon po ba ‘yung isa sa initial cases?”
“Oo.”
“May bagong development?”
“Meron.”
“Ano po?”
“Parehong officer.”
Tumahimik ang kausap ko.
“Sir?”
“May second verified incident today.”
Ipinadala ko ang incident number mula sa NAIA.
Pagkatapos ay ang reference number ni Ana.
Makalipas ang labinlimang minuto, may pumasok na tawag.
“Sir, confirmed.”
“Ano?”
“Same officer po.”
“Previous cases?”
“Checking.”
Naghintay ako.
Hindi ako mapakali.
Hindi dahil gusto kong maparusahan agad si Salcedo.
Ayokong gumawa ng desisyon dahil lang ako mismo ang napahiya.
Mas mahalaga ang facts.
Maya-maya, bumalik ang linya.
“Sir…”
“Oo?”
“Hindi lang dalawang incident.”
Tahimik ako.
“Ilan?”
“May walong formal references na magkakapareho ang pangalan.”
Napapikit ako.
“May dispositions?”
“May tatlong marked resolved after verbal counseling.”
“At iba?”
“Closed due insufficient supporting evidence.”
“May CCTV?”
“Hindi pa namin alam.”
“Internal notes?”
“May ilan.”
“From whom?”
Tumigil ang kausap ko.
“Mostly from Officer Joel Ramos.”
Napabuntong-hininga ako.
Doon ko naintindihan kung bakit ganoon ang mukha ni Ramos kanina.
Hindi lang siya nahihiya.
Pagod na siya.
Matagal na pala siyang nagsisikap gumawa ng tama nang hindi niya alam kung may nakikinig.
Kinabukasan, Sabado, hindi ko muna ginawa ang gustong gawin ng galit kong bahagi.
Hindi ako tumawag kay Salcedo.
Hindi ko siya pinagsabihan.
Hindi ko rin ginamit ang ranggo ko para maglabas ng anumang utos na wala sa authority ko.
Nag-file ako ng witness statement bilang ordinaryong complainant.
Eksaktong oras.
Eksaktong sinabi.
Eksaktong ginawa.
Walang dagdag.
Walang insulto.
Pagkatapos ay nag-request ako ng recusal sa anumang final disciplinary recommendation tungkol sa sarili kong incident.
Ayokong ako ang magdesisyon sa kasong personal akong sangkot.
Pero bilang committee chair, pinayagan akong pangasiwaan ang review ng pattern ng complaints.
Pagsapit ng Lunes, nagkaroon kami ng unang coordination meeting sa Manila.
Nasa conference room si Major Serrano.
Nandoon din si Ramos.
At si Salcedo.
Hindi naka-post sa airport floor si Salcedo habang iniimbestigahan ang incident.
Hindi siya tinanggal sa serbisyo.
Wala pang desisyon.
Iyon ang tamang proseso.
Nang pumasok ako sa silid, tumayo silang lahat.
Hindi ako naka-civilian clothes ngayon.
Naka-service uniform ako.
Unang pagkakataong nakita ako ni Salcedo nang ganoon.
Hindi siya makatingin nang diretso.
Umupo ako.
“Good morning.”
Sabay-sabay silang sumagot.
Binuksan ng secretariat ang meeting.
Ipinaliwanag ang review.
Walang pangalan sa unang slide.
Mga numero lang.
Bilang ng complaints.
Uri ng incidents.
Gaano karami ang na-close.
Gaano karami ang walang follow-up.
Habang ipinapakita iyon, nakikita kong unti-unting nagbabago ang mukha ni Serrano.
Hindi niya alam ang buong bilang.
O baka hindi niya pinagsama-sama dati.
Pagkatapos ay ipinakita ang timeline.
Isa.
Dalawa.
Tatlo.
Hanggang umabot sa walo.
Parehong officer.
Hindi gumalaw si Salcedo.
Nagtaas ng kamay si Serrano.
“May I clarify?”
Tumango ang legal officer.
“Go ahead.”
“Hindi po lahat ng complaints ay substantiated.”
“Tama,” sabi ng legal officer.
“Pero hindi rin lahat ay fully investigated.”
Tahimik ang silid.
Nagpatuloy ang presentation.
May logs.
May written observations.
At may tatlong reports mula kay Ramos na nagsasabing lumalampas sa normal procedure ang paraan ng pakikipag-usap ni Salcedo sa ilang pasahero.
Hindi ako tumingin kay Ramos.
Ayokong maramdaman niyang ginagamit ko siya laban sa kasamahan niya.
Pero nang dumating sa incident ni Ana, tumigil ako.
Nandoon ang parehong reference number.
Parehong envelope.
Parehong documents tungkol kay Carlo.
Saka lang nagsalita si Salcedo.
“Sir, may I explain?”
Tumango ako.
“Go ahead.”
“Hindi ko po sinasadya na ma-offend ang passengers.”
Walang sumagot.
“Security lang po ang concern ko.”
Diretso akong tumingin sa kanya.
“Then explain the security concern in each case.”
Tumahimik siya.
Tinulak ng legal officer ang records sa kanya.
“Case one.”
Hindi siya nakasagot agad.
“Case two.”
Nagbasa siya.
“Sir, suspicious documents.”
“Ano ang suspicious?”
“Marami pong government records.”
Nagtaas ng tingin ang legal officer.
“Government records are not prohibited items.”
Tahimik ulit.
Hindi na ako nagsalita.
Hindi na kailangan.
Sa huli, hindi ako ang nagdesisyon ng administrative action.
